Ney Delik Ölçüleri Hesaplama
Klasik açkıda neyin boyu başparenin tepesinden kamışın alt ucuna kadar ölçülür ve 26 eşit bölüme ayrılır. Arka delik tam ortada, 13. bölümdedir; öndeki altı delik tepeden 16, 17, 18, 20, 21 ve 22. bölümlere açılır. Sayfa 705 mm'lik bir kız neyle açılır: bir bölüm 27,12 mm eder, arka delik 352,5 mm'ye, en alttaki dügâh deliği 596,5 mm'ye düşer.
Kız ney 705 mm, 26 bölümlük klasik açkı
Başpare dahil 705 mm; bir bölüm 27,12 mm; boğaz 54,2 mm. Ölçüler başpare tepesinden ve alt uçtan deliğin merkezinedir.
| Delik | Perde | Bölüm (/26) | Başpareden (mm) | Alt uçtan (mm) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Dügâh | 22/26 | 596,5 | 108,5 |
| 2 | Kürdi | 21/26 | 569,4 | 135,6 |
| 3 | Segâh | 20/26 | 542,3 | 162,7 |
| 4 | Çargâh | 18/26 | 488,1 | 216,9 |
| 5 | Hicaz | 17/26 | 461,0 | 244,0 |
| 6 | Neva | 16/26 | 433,8 | 271,2 |
| Arka | Aşiran | 13/26 | 352,5 | 352,5 |
Nasıl kullanılır
- Bir ahenk seçin (Bolahenk nısfiye 505 mm'den Davut 940 mm'ye kadar) ya da neyinizin başpare dahil toplam boyunu yazın. Boyu başparenin üst kenarından kamışın alt ucuna kadar düz bir cetvelle ölçün; başpareyi saymazsanız bütün delikler yukarı kayar.
- Tabloda delikler alttan yukarı sıralanır (1 dügâh, 6 neva), arka delik en sondadır. Mesafeler deliğin merkezinedir.
- Bir işaret boğumun üstüne düşerse deliği biraz kaydırın ve kulakla düzeltin.
Yardım ve açıklamalar
Kural ve ahenk tabloları Mehmet Nuri Uygun'un 2004'te M.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan “Ney ve Klasik Açkısı” makalesinden alınmıştır. Çıkan ölçüler bir başlangıç noktasıdır: delikleri küçük açın, akort cihazında dinleyerek genişletin.
26 bölüm kuralı rakamlarla
705 mm'lik kız neyde bir bölüm 705 ÷ 26 = 27,12 mm'dir. Başpare tepesinden: arka delik (aşiran) 13 bölüm, 352,5 mm; neva 16 bölüm, 433,8 mm; hicaz 17, 461,0 mm; çargâh 18, 488,1 mm; segâh 20, 542,3 mm; kürdi 21, 569,4 mm; dügâh 22, 596,5 mm. Alt uçtan sayınca dügâh 4 bölüm (108,5 mm), kürdi 5, segâh 6, çargâh 8, hicaz 9, neva 10 bölüm yukarıdadır.
Ön delikler arası birer bölümdür; yalnız segâh ile çargâh arasında iki bölüm (54,2 mm), neva ile arka delik arasında üç bölüm vardır. Boğaz, yani tepeden ilk kapalı boğum, boyun 1/13'üdür: kız neyde 54,2 mm, 800 mm'lik mansurda 61,5 mm. Uygun'a göre kamış önce ahengin rast sesine göre kesilir, delikler sonra açılır.
Ahenklere göre ney boyları
Uygun 2004 her ahenk için üçer boyla 21 tablo verir; düğmeler ortadaki boyu kullanır: Bolahenk nısfiye 505 mm (500–510), Süpürde 585 mm (580–590), Müstahsen 610 mm (605–615), Kız 705 mm (700–710), Mansur 800 mm (795–805), Şah 880 mm (870–900), Davut 940 mm (930–945). Bu boylar kesin değildir: kamışın iç hacmi sesi değiştirir, ney rast sesini verene kadar kesilir.
Kural neden yalnızca başlangıçtır
Ali Tan'ın 2015'te Rast Müzikoloji Dergisi'nde yayımlanan çalışmasına göre incelenen 62 tarihî neyden yalnızca biri 26 bölüm sistemine doğrudan, beşi dolaylı olarak uyar; ötekiler müstakil açkıyla açılmıştır. Topkapı'daki 796 mm'lik bir mansurda kural dügâhı 673,5 mm'ye koyar, ölçülen delik 680 mm'dedir. Tan'ın andığı Tür'e (1985) göre bu usulle açılan neylerde rast ve neva gibi perdeler biraz pes kalır. Küçük açın, dinleyin, gereken yöne genişletin.
TDV'deki farklı oran
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Ney” maddesi arka deliği 2/26'ya koyar ve “yukarıdan aşağıya” diyerek neva için 10/26, dügâh için 4/26 yazar. Uygun'un 2004 makalesi ve Tan 2015 arka deliği tam ortaya, 13/26'ya koyar; 10/26 ile 4/26 da ancak alt uçtan sayılınca tutar.
İpuçları
- Eski bir neyi ölçerken dikkat: Tan, tarihî neylerde başparenin çoğu zaman sonradan takıldığını hatırlatır.
- Her perdeyi ney akort sayfasında yumuşak üfleyerek kontrol edin; sert üflemek sesi tizleştirir.
- Birkaç sentlik sapmaları strobe akort cihazı daha ince gösterir.
Sık sorulan sorular
Kız ney delik ölçüleri nedir?
705 mm'lik kız neyde, başpare tepesinden: arka delik 352,5; neva 433,8; hicaz 461,0; çargâh 488,1; segâh 542,3; kürdi 569,4; dügâh 596,5 mm. Boğaz 54,2 mm'dedir.
Mansur ney delik ölçüleri nedir?
800 mm'lik mansurda: arka delik 400,0; neva 492,3; hicaz 523,1; çargâh 553,8; segâh 615,4; kürdi 646,2; dügâh 676,9 mm. Boğaz 61,5 mm'dedir.
Ney boyu nereden ölçülür?
Başparenin tepesinden kamışın alt ucuna kadar; Uygun 2004'ün tabloları bu toplam boya göredir. Boyu 20 mm kısa ölçerseniz arka delik 10 mm, dügâh 16,9 mm yukarı kayar.
Ney delikleri arası kaç mm olmalı?
Bölüm cinsinden: dügâh–kürdi–segâh arası 1, segâh–çargâh 2, çargâh–hicaz–neva arası 1, neva–arka delik 3 bölüm. Kız neyde (705 mm) bir bölüm 27,12 mm'dir.
Ney delikleri kaç mm açılır?
Uygun 2004'e göre hepsi aynı çapta, 8 ile 10 mm arasında. Önce daha küçük açıp akort cihazıyla dinleyerek genişletmek daha güvenlidir: delik büyüdükçe perde tizleşir.