Κουρδιστήρι ποντιακής λύρας
Η ποντιακή λύρα, ο κεμεντζές των Ποντίων, έχει τρεις χορδές κουρδισμένες σε καθαρές τετάρτες. Η σελίδα ανοίγει με το Σι–Μι–Λα, από τη χαμηλή στην ψηλή: Σι3 (246,94 Hz), Μι4 (329,63 Hz), Λα4 (440 Hz). Είναι το κεντρικό από τα τρία κοινά κουρδίσματα που καταγράφει η διδακτορική διατριβή του Τσαχουρίδη για την ποντιακή λύρα στη σύγχρονη Ελλάδα.
Νότες και συχνότητες στο Σι–Μι–Λα
Ποντιακή λύρα, Σι–Μι–Λα: συχνότητες ίσου συγκερασμού με Λα4 = 440 Hz. Το ύψος αλλάζει από λύρα σε λύρα· οι στόχοι ακολουθούν την αναφορά Λα που διαλέγεις.
| Χορδή | Νότα | Συχνότητα (Hz) |
|---|---|---|
| Χαμηλή | B3 (Σι) | 246,94 |
| Μεσαία | E4 (Μι) | 329,63 |
| Ψηλή | A4 (Λα) | 440,00 |
Tsahourides, The Pontic lyra in contemporary Greece (Goldsmiths, 2007)
Πώς να το χρησιμοποιήσεις
- Πάτα Ενεργοποίηση μικροφώνου και διάλεξε κούρδισμα από το μενού· αν δεν είσαι σίγουρος, άφησέ το στο Σι–Μι–Λα.
- Ξεκίνα από τη μεσαία χορδή: παίξε την ανοιχτή, μόνη της, με ελαφρύ και ίσιο δοξάρι, και γύρνα το κλειδί ώσπου η βελόνα να πάει στο πράσινο.
- Κούρδισε την ψηλή χορδή μια καθαρή τετάρτη πάνω και τη χαμηλή μια τετάρτη κάτω, κοιτάζοντας νότα και οκτάβα μαζί.
- Παίξε μαζί χαμηλή και μεσαία, μετά μεσαία και ψηλή: η τετάρτη πρέπει να ακούγεται καθαρή, χωρίς κυμάτισμα. Ξαναέλεγξε μετά από λίγα λεπτά παιξίματος.
Βοήθεια και επεξηγήσεις
Δεν υπάρχει σταθερό τονικό ύψος για όλες τις λύρες: το κούρδισμα εξαρτάται από το μέγεθος του οργάνου, τον τραγουδιστή και τον χορό. Γι' αυτό στο μενού υπάρχουν ακόμα Ντο♯4–Φα♯4–Σι4, Λα3–Ρε4–Σολ4 και τα κουρδίσματα της τουρκικής ακτής της Μαύρης Θάλασσας. Στο παίξιμο το δοξάρι πιάνει συνήθως δύο χορδές, αλλά το μικρόφωνο διαβάζει μία νότα τη φορά· όταν κουρδίζεις, παίξε κάθε χορδή μόνη της.
Τρία συνηθισμένα κουρδίσματα στην Ελλάδα
Η διατριβή του Τσαχουρίδη δίνει τρία κοινά κουρδίσματα, γραμμένα από την ψηλή χορδή: Σι4–Φα♯4–Ντο♯4, Λα4–Μι4–Σι3 και Σολ4–Ρε4–Λα3. Το ψηλότερο, ένα τόνο πάνω από το Σι–Μι–Λα, είναι συχνό για χορό και για συνοδεία τραγουδιστών. Ο ίδιος σημειώνει ότι δεν υπάρχει πρότυπο κούρδισμα σε σταθερό ύψος και ότι στην παραδοσιακή πρακτική η ψηλή χορδή μένει συχνά λίγο κάτω από το Λα 440.
Για να ταιριάξεις με τέτοια ηχογράφηση, άλλαξε την αναφορά του Λα στις ρυθμίσεις αντί να χαλαρώσεις μόνο μία χορδή: έτσι οι τρεις χορδές μένουν σε τετάρτες. Στην Ελλάδα συχνά βάζουν στην ψηλή χορδή τη χορδή Σι της κιθάρας και στις άλλες δύο τη χορδή Λα του βιολιού.
Κουρδίσματα της τουρκικής ακτής
Στην Τουρκία το όργανο λέγεται Karadeniz kemençesi και το κούρδισμα ξεκινά από τη μεσαία χορδή, το karar. Οι τουρκικές πηγές δίνουν συχνά Μι4–Λα4–Ρε5 (E4 A4 D5) από τη χαμηλή στην ψηλή· υπάρχουν επίσης Ρε4–Σολ4–Ντο5 και Ντο4–Φα4–Λα♯4 για πιο βαριά όργανα. Στο Μι–Λα–Ρε η ψηλή χορδή είναι Ρε5 (587 Hz), όχι Ρε4: μην αναγκάζεις μια μεγάλη, βαριά λύρα σε τόσο ψηλό κούρδισμα.
Ειδικά κουρδίσματα που μιμούνται το τουλούμι διαφέρουν από πηγή σε πηγή· έλεγξέ τα με το χρωματικό κουρδιστήρι. Ο πολίτικος (κλασικός) κεμεντζές είναι άλλο όργανο, ενώ το κουρδιστήρι λύρας 16 χορδών αφορά τη λύρα με πολλές χορδές που παίζεται με τα δάχτυλα.
Συμβουλές
- Μην κουρδίζεις σε πέμπτες όπως το βιολί ή η κρητική λύρα: η ποντιακή λύρα κουρδίζεται σε τετάρτες.
- Κοίτα την οκτάβα στην οθόνη, όχι μόνο το όνομα της νότας.
- Χοντρή χορδή σε ψηλό κούρδισμα κινδυνεύει να σπάσει· πολύ λεπτή χορδή σε χαμηλό κούρδισμα βγάζει αδύναμο ήχο που βουίζει.
Συχνές ερωτήσεις
Πώς κουρδίζεται η ποντιακή λύρα;
Σε καθαρές τετάρτες. Ένα συνηθισμένο κούρδισμα είναι Σι3–Μι4–Λα4 (246,94, 329,63 και 440 Hz), από τη χαμηλή στην ψηλή· συχνό είναι και ένα τόνο ψηλότερα, Ντο♯4–Φα♯4–Σι4.
Υπάρχει ένα σωστό τονικό ύψος;
Όχι. Το διάστημα της τετάρτης μένει ίδιο, αλλά το ύψος αλλάζει ανάλογα με το όργανο, τον τραγουδιστή και τον χορό.
Είναι ίδιο με τον κλασικό κεμεντζέ της Πόλης;
Όχι. Ο πολίτικος κεμεντζές είναι άλλο όργανο, με σώμα σε σχήμα αχλαδιού, και κουρδίζεται Λα3–Ρε4–Λα4: μια τετάρτη και μια πέμπτη.
Γιατί το κουρδιστήρι δεν διαβάζει όταν παίζω δύο χορδές;
Το κουρδιστήρι μετρά μία νότα τη φορά. Παίξε κάθε ανοιχτή χορδή μόνη της και κράτα τη διπλή δοξαριά για τον έλεγχο της τετάρτης στο τέλος.