Tanbur Akort Cihazı – Mızraplı Klasik Tanbur
Klasik Türk tanburu (mızraplı tanbur), Türk sanat müziğinin uzun saplı, perdeli sazıdır. Telleri dört sıradır: alttan yukarıya üç çift tel ve en üstte tek, kalın bir bam teli. Bugün hem 7 hem 8 telli tanburlar çalınır. Melodi neredeyse yalnızca en alttaki çiftte çalınır; öteki teller birlikte tınlayarak sese derinlik katar.
Tanbur akort düzeni (Bolahenk)
Klasik Türk tanburu, Bolahenk (yerinden): La4 = 440 Hz'de eşit tamperaman frekansları. Tanbur, notada yazılandan bir oktav ve bir dörtlü pes duyulur; 2. çift makama göre kaba dügâh (E2) ya da kaba rast (D2) olur.
| Sıra | Perde (yazılış) | Bolahenk'te ses | Frekans (Hz) | Kaba rast düzeninde |
|---|---|---|---|---|
| Bam teli (tek, sarı) | Kaba yegâh (pes Re) | A1 (La) | 55,00 | A1 (La) · 55,00 |
| 3. çift (çelik) | Yegâh (Re) | A2 (La) | 110,00 | A2 (La) · 110,00 |
| 2. çift (sarı) | Kaba dügâh (La) | E2 (Mi) | 82,41 | Kaba rast (Sol): D2 (Re) · 73,42 |
| 1. çift (çelik, melodi) | Yegâh (Re) | A2 (La) | 110,00 | A2 (La) · 110,00 |
Nasıl kullanılır
- Mikrofonu aç'a dokunun ve Akort düzeni menüsünden çalacağınız eserin makamına uyan düzeni seçin: 2. çift kaba dügâh (Mi) ya da kaba rast (Re).
- Önce 1. çifti (yegâh, A2) akort edin: çiftin bir telini parmağınızla susturun, ötekini mızrapla boş çalın ve ibre yeşile dönene kadar burguyu yavaşça çevirin. Sonra ikinci teli, birlikte çalınca dalgalanma kalmayana kadar birinciye eşitleyin.
- 3. çifti aynı şekilde A2'ye, 2. çifti seçtiğiniz notaya (E2 ya da D2) getirin.
- En son bam telinin düğmesine dokunup cihazı A1'e kilitleyin ve teli telefona yakın çalın. Bütün telleri bir tur daha kontrol edin: burgular kayabilir, yeni teller esner.
Yardım ve açıklamalar
Bu online tanbur akort cihazı telleri Bolahenk'te (yerinden) gösterir: 1. çift yegâh A2 (La, 110 Hz), 2. çift makama göre kaba dügâh E2 (Mi) ya da kaba rast D2 (Re), 3. çift yine yegâh A2, bam teli kaba yegâh A1 (La, 55 Hz). Teller sese göre değil, alttan yukarıya numaralanır: 1. ve 3. çift aynı sesi verir, 2. çift daha pes, bam teli en pestir.
Notada Re, ekranda La: tanbur neden bu kadar pes?
Türk müziği notası Bolahenk ahengine göre okunur: notadaki nevâ (Re), diyapazonun 440 Hz'lik La'sına denk gelir; yani yazılan nota bir dörtlü pes duyulur. Tanbur bunun da bir oktav altında çalar. Sonuçta tanburda, udda olduğu gibi, yazılan her nota bir oktav ve bir dörtlü pes duyulur: portenin hemen altındaki yegâh (Re) A2 = 110 Hz, kaba dügâh (La) E2, kaba rast (Sol) D2, kaba yegâh (pes Re) A1'dir.
Akort cihazı her zaman gerçek sesi gösterir; yegâh çiftini ekranda La olarak görmeniz bir hata değildir. 1. çifti bir oktav tize, 220 Hz'e (A3) çekmeyin: tanburda yegâh 110 Hz'dir ve teli bir oktav tize zorlamak teli koparabilir, ince göğsü ve uzun sapı fazla yükler.
2. çift ve fazladan tel makama göre değişir
2. çiftin sarı telleri (pirinç ya da bronz) makama göre kaba dügâh (E2, 82,41 Hz) ya da kaba rast (D2, 73,42 Hz) sesine akort edilir. İkisi de olağan düzendir; hangisinin seçileceğini eser ve hocanın tercihi belirler. Bazı makamlarda bu çift kaba acem-aşiran, kaba ırak ya da kaba segâh sesine çekilir; bunlar için hazır düzen yok, kulakla ve sent göstergesiyle ayarlayın.
8 telli tanburda fazladan bir tel vardır: ince (0,40 mm) ve sarı bir teldir, 3. çift ile bam teli arasında durur ve çoğunlukla 2. çiftle aynı sese (E2 ya da D2) akort edilir; makama göre başka bir sese de çekilebilir. Bu tel bir çift değildir; akort ederken 2. çiftin düğmesini kullanın. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tanbura sekizinci teli yeniden takan ilk tamburî Necdet Yaşar'dır.
Pes teller, mikrofon ve perdeler
A1 (55 Hz), D2 ve E2 telefon mikrofonu için çok pes seslerdir. Telefonu tanbura yakın tutun, teli tek başına ve kararlı çalın, sesin oturduğu kısmı okuyun. Bam telinde ekran bir oktav tiz La (A2) gösterirse cihaz harmoniği yakalamıştır: nota adı doğrudur, oktavı 1. çiftle karşılaştırarak kulakla kontrol edin. Mümkünse kulaklık mikrofonu ya da harici bir mikrofon daha kararlı okur.
Tanburun sapında yaklaşık 50–60 naylon perde bağlıdır ve kaydırılabilir; makam aralıkları eşit tamperamana göre değildir. Akort cihazı boş telleri kurar, perdelerin yerini makam ve ekol belirler. Sent göstergesi yine de bir perdenin eşit tamperamandan ne kadar saptığını görmenize ve aynı ayarı yeniden bulmanıza yardım eder. Topluluk başka bir ahenkte çalıyorsa bütün telleri aynı aralık kadar birlikte indirin ya da çıkarın ve yeni notaları kromatik akort cihazıyla kontrol edin.
İpuçları
- 1. ve 3. çift aynı sese (A2) akort edilir; bam teli onlardan bir oktav pes kalmalıdır.
- Çift telleri tek tek akort edin; iki tel birlikte çalınınca okuma dalgalanır. Sonra çifti birlikte çalıp kulakla dinleyin.
- Akorda yegâh çiftinden başlayın: makam değişince çoğunlukla 2. çift ve fazladan tel değişir, yegâh yerinde kalır.
Sık sorulan sorular
Tambur nasıl akort edilir?
Önce melodinin çalındığı 1. çifti (yegâh) A2'ye (110 Hz) getirin; sonra 3. çifti aynı sese, 2. çifti makama göre E2 ya da D2'ye, bam telini A1'e (55 Hz) akort edin.
Tanbur akort düzeni nedir?
Bolahenk'te (yerinden), alttan yukarıya: yegâh – kaba dügâh ya da kaba rast – yegâh – kaba yegâh. Notada Re, La (ya da Sol), Re ve pes Re yazılır; gerçek sesleri A2, E2 (ya da D2), A2 ve A1'dir.
Tambur kaç telli?
Klasik tanbur 7 ya da 8 tellidir. 7 telli tanburda üç çift ve bir bam teli vardır; 8 telli tanburda bunlara, çoğunlukla 2. çiftin sesine akort edilen tek bir tel eklenir.
Akort cihazı neden Re yerine La gösteriyor?
Türk müziği notası Bolahenk'e göre okunur ve tanbur yazılandan bir oktav ve bir dörtlü pes çalar. Notadaki yegâh (Re) gerçekte 110 Hz'lik La'dır (A2); cihaz her zaman gerçek sesi gösterir.
2. çift kaba dügâh mı, kaba rast mı olmalı?
İkisi de doğrudur; seçimi eserin makamı ve hocanız belirler. Menüde iki düzen de var; yalnızca 2. çift (8 telli tanburda fazladan tel de) değişir.
Yaylı tanbur ya da Kürt tanburu için de kullanılır mı?
Hayır. Bu sayfa yalnızca mızraplı klasik Türk tanburu içindir. Yaylı tanbur, Kürt ve İran tanburu, Balkan tamburası ve tanbura curası ayrı çalgılardır; buradaki tablo onlar için doğrulanmadı. Cura için cura akort sayfasına bakın.