Online Kanun Akort Cihazı
Kanun, kucağa ya da masaya yatırılıp işaret parmaklarına yüksükle takılan mızraplarla çalınan, yamuk biçimli bir telli çalgıdır. Profesyonel Türk kanununda genellikle 26 sıra bulunur; her sırada aynı sese akort edilmiş üç naylon tel vardır, en kalın sıralar çift telli olabilir. Sıralar oktavda yedi perde olacak biçimde diyatonik dizilir ve yaklaşık üç buçuk oktav kapsar. Bu sayfada iki temel diziliş hazır: Türk kanunu La2–Mi6 (Fa♯ sıralarıyla) ve Arap kanunu Sol2–Re6 (naturel Fa ile).
Kanun sıraları ve sesleri (mandallar standart konumda)
Duyulan ses, La4 = 440 Hz; 1. sıra en kalın sıradır. Türk kanunu Bolahenk'te (Nevâ = La4), Arap kanunu yaygın dizilişte (Hüseynî = La4). Tablo yalnızca mandallar standart konumdayken geçerlidir. Arap profilindeki ♮ işareti, mandallarla yarım bemol yapılmadan önce naturel akort edilen Mi ve Si sıralarını gösterir.
| Sıra | Türk kanunu (perde) | Hz | Arap kanunu | Hz |
|---|---|---|---|---|
| 1 | A2 · Kaba Yegâh | 110,00 | G2 | 98,00 |
| 2 | B2 | 123,47 | A2 | 110,00 |
| 3 | C3 | 130,81 | B2 | 123,47 |
| 4 | D3 · Kaba Rast | 146,83 | C3 | 130,81 |
| 5 | E3 · Kaba Dügâh | 164,81 | D3 | 146,83 |
| 6 | F♯3 · Kaba Bûselik | 185,00 | E3 | 164,81 |
| 7 | G3 · Kaba Çârgâh | 196,00 | F3 | 174,61 |
| 8 | A3 · Yegâh | 220,00 | G3 | 196,00 |
| 9 | B3 · Hüseynî Aşîrân | 246,94 | A3 | 220,00 |
| 10 | C4 · Acem Aşîrân | 261,63 | B3 | 246,94 |
| 11 | D4 · Rast | 293,66 | C4 | 261,63 |
| 12 | E4 · Dügâh | 329,63 | D4 | 293,66 |
| 13 | F♯4 · Bûselik | 369,99 | E4 | 329,63 |
| 14 | G4 · Çârgâh | 392,00 | F4 | 349,23 |
| 15 | A4 · Nevâ | 440,00 | G4 | 392,00 |
| 16 | B4 · Hüseynî | 493,88 | A4 | 440,00 |
| 17 | C5 · Acem | 523,25 | B4 | 493,88 |
| 18 | D5 · Gerdaniye | 587,33 | C5 | 523,25 |
| 19 | E5 · Muhayyer | 659,26 | D5 | 587,33 |
| 20 | F♯5 · Tiz Bûselik | 739,99 | E5 | 659,26 |
| 21 | G5 · Tiz Çârgâh | 783,99 | F5 | 698,46 |
| 22 | A5 · Tiz Nevâ | 880,00 | G5 | 783,99 |
| 23 | B5 · Tiz Hüseynî | 987,77 | A5 | 880,00 |
| 24 | C6 · Tiz Acem | 1046,50 | B5 | 987,77 |
| 25 | D6 · Tiz Gerdaniye | 1174,66 | C6 | 1046,50 |
| 26 | E6 · Tiz Muhayyer | 1318,51 | D6 | 1174,66 |
Halili & Çoğulu (2023), Kenan Öztan'ın kanun mandallarının ölçümü, idil
Nasıl kullanılır
- Önce bütün mandalları standart konuma getirin: perdeyi diyez, bemol ya da koma olmadan veren konum. Hedefler yalnızca bu konumda geçerlidir.
- Türk kanunu profilini seçin, mikrofonu açın ve Nevâ sırasından (alttan üçüncü La, La4 = 440 Hz) başlayın.
- Sıranın tek bir telini orta şiddette çalın, yandaki sıraları susturun; akort anahtarını küçük adımlarla çevirip sese aşağıdan yaklaşın.
- Beşli ve dörtlülerle devam edin, her notayı bütün oktavlarda kontrol edin; sonra sıranın diğer iki telini dalgalanma kaybolana kadar kulakla eşitleyin.
Yardım ve açıklamalar
Türk müziği yazısı transpoze okunur. Kanunun akort edildiği Bolahenk'te yazılı Nevâ (Re5) 440 Hz'e akort edilir ve La4 duyulur; yani her ses yazılandan tam dörtlü pes çıkar: Rast (yazılı Sol) Re4, Kaba Yegâh La2, Tiz Muhayyer Mi6 sesini verir. Akort cihazı her zaman duyulan gerçek sesi gösterir; listedeki perde adları yazılı adlardır.
Mandal ne işe yarar, akort cihazı neyi yapamaz?
Her sıra, burgulara yakın küçük kollardan, yani mandallardan geçer; mandal kaldırıldığında teli kısaltır ve sesi tizleştirir. Türk kanununda yarım ses yaklaşık altıya bölünür, bu yüzden her mandal kabaca 17 sent ekler (oktavda 72 bölüm). TDV İslâm Ansiklopedisi bir tam seste 9 ile 12 mandal sayar. Mandalların çoğu Arel-Ezgi-Uzdilek kuramının 53 komasını değil, bu 72'li bölümü izler. Arap kanunu ise çeyrek seslerle çalışır; sıra başına genellikle 4 ya da 5 mandal (ʿurab) bulunur.
Mandal yüksekliklerini yapımcı belirler, kanunî yalnızca kontrol eder. Bütün mandallar inikken orta sıralar yaklaşık yarım ses pes çıkar ve bu fark sıradan sıraya, yapımcıdan yapımcıya değişir; bu yüzden sayfa o konum için hedef vermez. Komaları ve makam aralıklarını akort cihazı ayarlamaz: temeli eşit tamperamanda kurar, mandalı denetlemeniz için sent okumasını gösterir. Ayarı kaçmış bir mandal burgudan düzeltilmez; bu bir kanun ustasının işidir.
Türk mü, Arap mı? Diğer ahenkler ve 442 Hz
En kalın sıraya ve Fa sıralarına bakın: altta La, üstünde Fa♯ varsa Türk dizilişi; altta Sol ve naturel Fa varsa yaygın Arap dizilişidir. Bir dizilişin tablosunu öbür çalgıda kullanmayın. Arap kanununda yazılı nota duyulan notadır: Rast Do'dur ve referans, La4 = 440 Hz'e akort edilen Hüseynî sırasıdır. Sıra sayısı da değişir: TDV Türk kanunu için 25 ya da 26 sıra verir, kalın sıra eklenmiş ısmarlama kanunlar da vardır. Fazladan sıralarda aynı naturel diziyi sürdürün ya da serbest modu kullanın.
Kız, Mansur, Şah gibi diğer ahenklere, Safkan'ın (1997) belirttiği gibi yeniden akort etmeden, tel ya da pozisyon değiştirerek geçilir; kaynaklardaki ahenk frekans tabloları birbirini tutmadığı için sayfa bunları sabitlemez. Topluluğunuz 442 Hz kullanıyorsa La4 değerini değiştirin, bütün hedefler birlikte kayar. 440 Hz en yaygın referanstır, zorunlu değildir.
İpuçları
- Kanunî Serkan Mesut Halili'nin sırası: La, Mi, Si, Fa♯, Do, Sol ve Re; her notayı bütün oktavlarda akort edip sonrakine geçin. Her sıranın bir telini cihazla, diğer ikisini kulakla akort edin.
- En kalın sıralarda (La2) temel ses zayıftır: telefonu kapağa yaklaştırın ve bir üst oktavla doğrulayın. Ölçmediğiniz sıraları elinizle ya da bir bezle susturun; bütün teller serbesttir ve titreşime katılır.
- Birçok kanunî uç oktavları hafifçe açar: ölçülen bir kanunda en ince altı sıra 8–15 sent tiz duruyordu. Bu bir tercihtir, kural değil; oktavlar dar geliyorsa cihazdan sonra kulakla düzeltin.
Sık sorulan sorular
Kanun hangi notalara akort edilir?
Mandallar standart konumda ve La4 = 440 Hz iken Türk kanunu kalından inceye La2, Si2, Do3, Re3, Mi3, Fa♯3, Sol3 diye başlar ve Mi6'da biter (Bolahenk, Nevâ = La4). Aşağıdaki tabloda 26 sıranın tamamı frekanslarıyla yer alıyor.
Nevâ ekranda neden La olarak görünüyor?
Türk müziği yazısı transpozedir. Bolahenk'te yazılı Nevâ (Re5) 440 Hz'e akort edilir ve La4 duyulur. Yazılı Re'yi gerçek Re'ye akort ederseniz kanun bir dörtlü yanlış çıkar.
Akort ederken bütün mandallar inik mi olmalı?
Hayır. Önce mandalları standart konuma getirin. Hepsi inikken orta sıralar yaklaşık yarım ses pes çıkar; fark çalgıya göre değiştiği için tablo o konumda geçerli değildir.
Akort cihazı komaları ve makam perdelerini ayarlar mı?
Hayır. Temel akordu eşit tamperamanda kurar ve çaldığınız her sesin sentini gösterir. Komalar mandallardan ve kulağınızdan gelir; komalı bir perdede 0 sent beklemeyin, burguyla da ayarlamaya çalışmayın.