کوک ساز قانون با تیونر آنلاین
قانون ساز زهی ذوزنقه‌ای است که روی پا یا میز با دو مضراب بسته‌شده به انگشت‌های اشاره نواخته میشود. سیمها گروه‌گروه هم‌صدا کوک میشوند و هر گروه، یا «صدا»، معمولاً سه سیم دارد. قانون امروزی حدود سال 1900 میلادی از جهان عرب به ایران آمد: رحیم قانونی آن را در دمشق دید و به شیراز آورد. امروز در ایران قانون‌هایی با الگوی عربی و ترکی، وارداتی یا ساخت داخل، نواخته میشوند و سازهایی هم با نام «ساز قانون ایرانی»، معمولاً 27 صدایی، فروخته میشوند.
نتها و فرکانس صداهای قانون (پردهگردانها در وضع طبیعی)
صدای واقعی با A4 = 440 Hz؛ صدای 1 بم‌ترین است. ستون‌ها قانون با الگوی عربی (A4 در صدای 16) و الگوی ترکی با کوک بولاهنک را نشان می‌دهند (A4 در صدای 15، که در نت ترکی «ر» یا Nevâ نوشته میشود). جدول فقط با پردهگردانها در وضع نت طبیعی درست است و برای قانون 27 صدایی جدول منتشرشده‌ای وجود ندارد.
| صدا | الگوی عربی | Hz | الگوی ترکی (صدای واقعی) | Hz |
|---|---|---|---|---|
| 1 | G2 (سل) | 98.00 | A2 (لا) | 110.00 |
| 2 | A2 (لا) | 110.00 | B2 (سی) | 123.47 |
| 3 | B2 (سی) | 123.47 | C3 (دو) | 130.81 |
| 4 | C3 (دو) | 130.81 | D3 (ر) | 146.83 |
| 5 | D3 (ر) | 146.83 | E3 (می) | 164.81 |
| 6 | E3 (می) | 164.81 | F♯3 (فا دیز) | 185.00 |
| 7 | F3 (فا) | 174.61 | G3 (سل) | 196.00 |
| 8 | G3 (سل) | 196.00 | A3 (لا) | 220.00 |
| 9 | A3 (لا) | 220.00 | B3 (سی) | 246.94 |
| 10 | B3 (سی) | 246.94 | C4 (دو) | 261.63 |
| 11 | C4 (دو) | 261.63 | D4 (ر) | 293.66 |
| 12 | D4 (ر) | 293.66 | E4 (می) | 329.63 |
| 13 | E4 (می) | 329.63 | F♯4 (فا دیز) | 369.99 |
| 14 | F4 (فا) | 349.23 | G4 (سل) | 392.00 |
| 15 | G4 (سل) | 392.00 | A4 (لا) · Nevâ | 440.00 |
| 16 | A4 (لا) | 440.00 | B4 (سی) | 493.88 |
| 17 | B4 (سی) | 493.88 | C5 (دو) | 523.25 |
| 18 | C5 (دو) | 523.25 | D5 (ر) | 587.33 |
| 19 | D5 (ر) | 587.33 | E5 (می) | 659.26 |
| 20 | E5 (می) | 659.26 | F♯5 (فا دیز) | 739.99 |
| 21 | F5 (فا) | 698.46 | G5 (سل) | 783.99 |
| 22 | G5 (سل) | 783.99 | A5 (لا) | 880.00 |
| 23 | A5 (لا) | 880.00 | B5 (سی) | 987.77 |
| 24 | B5 (سی) | 987.77 | C6 (دو) | 1046.50 |
| 25 | C6 (دو) | 1046.50 | D6 (ر) | 1174.66 |
| 26 | D6 (ر) | 1174.66 | E6 (می) | 1318.51 |
روش استفاده
- پرده‌گردان‌های هر صدا را در وضعی بگذارید که نت طبیعی می‌دهد. به نوشته «سازشناسی ایرانی» (اطرایی و درویشی)، وقتی هیچ پرده‌گردانی عمل نمی‌کند، سیم صدای بمل دارد؛ پس هدف‌ها فقط در وضع طبیعی درست‌اند.
- روی روشن کردن میکروفون بزنید. اگر قانون شما 26 صدا دارد، بم‌ترین صدایش سل است و فاها طبیعی‌اند، پروفایل عربی را بگذارید؛ اگر بم‌ترین صدا لا است و فاها دیز، پروفایل ترکی را؛ وگرنه در حالت آزاد بمانید.
- یک سیم را با قدرت متوسط بزنید، صداهای کناری را خفه کنید و گوشی کوک (میخ، نه گوشی موبایل) را با کلید کوک یا آچار کوک کم‌کم بچرخانید تا از پایین به نت برسید.
- دو سیم دیگر هر صدا را با گوش هم‌صدا کنید تا ضربان صدا از بین برود؛ بعد پردهگردانها را برای دستگاه قطعه جابه‌جا کنید.
راهنما و توضیحات
این صفحه در حالت آزاد باز میشود و برای هر صدا نزدیک‌ترین نت در گام معتدل، اکتاو و سنت را نشان می‌دهد. دو پروفایل 26 صدایی هم دارد: الگوی عربی از سل G2 تا ر D6 با فا طبیعی و الگوی ترکی از لا A2 تا می E6 با فا دیز. این‌ها جدول رایج همین الگوها هستند، نه نقشه قانون ایرانی.
گوشی کوک، پرده‌گردان و کار تیونر
در سمت چپ ساز، هر سیم به یک گوشی کوک (میخ) بسته میشود و پردهگردانها بعد از شیطانک، میان گوشی‌ها و سیمها، نصب شده‌اند. گوشی کوک پایه را تعیین میکند و پرده‌گردان صدای سیم را بین بمل و دیز جابه‌جا میکند. معمولاً کرن، سری و تغییر دستگاه با پردهگردانها انجام میشود؛ اما اگر پرده‌گردان‌های ساز با فاصله‌های موسیقی ایرانی جور نیست، شاید کوک هم کمی اصلاح بخواهد. در معرفی جلد اول «آموزش ساز قانون» ملیحه سعیدی هم از سازگار کردن این سازها «از راه کوک و تغییرات جزئی» سخن رفته است.
تیونر نت را در گام معتدل و اختلاف را به سنت نشان می‌دهد و هدفی برای کرن یا سری ندارد: کرن نزدیک به ربع پرده پایین‌تر از نت طبیعی دیده میشود، اما اندازه‌اش دقیقاً ربع پرده نیست و آن را گوش شما و روش استادتان تعیین میکند.
قانون عربی، ترکی یا «ایرانی»؟
به گفته ملیحه سعیدی، ساخت قانون و پردهگردانها در ایران دهه‌ها از الگوهای عربی و ترکی پیروی می‌کرد و سازها وارد می‌شدند یا از روی همان الگوها ساخته می‌شدند. برای «قانون ترک 27 صدایی» و سازهایی که با نام ایرانی فروخته میشوند نقشه نت به نت منتشر نشده و حالت آزاد مناسب‌تر است. سنتور ساز دیگری است؛ برای آن از تیونر سنتور استفاده کنید.
در نت‌نویسی ترکی با کوک بولاهنک (Bolahenk) هر نت یک چهارم درست بالاتر از صدای واقعی نوشته میشود: صدای 15 پروفایل ترکی، که لا A4 با 440 هرتز صدا می‌دهد، در نت ترکی «ر» (Nevâ) است. برچسب‌های این صفحه صدای واقعی‌اند. 440 هرتز فقط مرجع پیش‌فرض تیونر است؛ اگر گروه یا استادتان مرجع دیگری دارد، A4 را تغییر دهید یا با ثبت مرجع از ساز خودتان کالیبره کنید.
نکته‌ها
- صداهایی را که نمی‌سنجید با دست یا پارچه خفه کنید؛ سیم‌های آزاد هم‌زمان طنین می‌اندازند و خوانش را جابه‌جا می‌کنند.
- صداهای بم (G2 یا A2) ضعیف به میکروفون گوشی موبایل می‌رسند: موبایل را نزدیک صفحه ساز بگیرید و با اکتاو بالاتر هم بسنجید.
- پس از دور اول همه صداها را دوباره بسنجید، چون سیم‌های نو کش می‌آیند.
پرسش‌های متداول
نتهای ساز قانون چیست؟
با پردهگردانها در وضع طبیعی و A4 = 440 Hz، الگوی عربی از بم G2 A2 B2 C3 D3 E3 F3 است و تا D6 ادامه دارد؛ الگوی ترکی A2 B2 C3 D3 E3 F♯3 G3 است و تا E6 میرسد. هر 26 صدا با فرکانس در جدول پایین آمده است (جدول فرکانس نتها برای نتهای دیگر). وسعت قانونهای متداول در ایران حدود سه اکتاو و نیم است و نت آن روی دو حامل نوشته میشود: حدود یک اکتاو بم با کلید فا و بقیه با کلید سل.
ساز قانون چند سیم دارد؟
قانونهای رایج 26 یا 27 صدا دارند و هر صدا معمولاً سه سیم همکوک است؛ در برخی سازها صداهای بم سیم کمتری دارند. پس شمار کل سیمها به مدل بستگی دارد.
نحوه کوک ساز قانون چیست و از کجا شروع کنم؟
پردهگردانها را در وضع نت طبیعی بگذارید و از لا A4 (440 Hz) شروع کنید: صدای 16 در الگوی عربی و صدای 15 در الگوی ترکی. بعد با پنجمها و چهارمها پیش بروید. اگر استادتان ترتیب دیگری دارد، از او پیروی کنید.
آیا این تیونر کرن و سری را کوک میکند؟
نه. تیونر کوک پایه را در گام معتدل میسنجد؛ کرن و سری معمولاً با پردهگردانها و گوش خودتان تنظیم میشوند و اندازه دقیقشان به ساز و مکتب بستگی دارد.
ساز قانون ایرانی 27 صدایی را چطور کوک کنم؟
برای این سازها جدول نت به نت معتبری منتشر نشده است. در حالت آزاد بمانید تا تیونر نزدیک‌ترین نت و سنت هر صدا را نشان دهد، و نقشه کوک استاد یا سازنده را دنبال کنید.