تیونر کمانچه آنلاین
کمانچه ساز آرشه‌ای ایرانی است با کاسه کروی کوچکی که رویش پوست کشیده‌اند، دسته‌ای بدون پرده و پایه‌ای که نوازنده آن را روی زانو می‌گذارد و ساز را ایستاده می‌نوازد. کمانچه‌های قدیمی سه سیم ابریشمی داشتند و کمانچه کلاسیک امروزی چهار سیم فلزی دارد. کوک اصلی و رایج آن مثل ویولن است: از سیم اول تا چهارم می، لا، ر، سل، یعنی E5 A4 D4 G3.
نت‌ها و فرکانس سیم‌های کمانچه (کوک اصلی)
کوک اصلی امروزی کمانچه، از سیم اول (زیرترین) تا سیم چهارم (بم‌ترین). فرکانس‌ها در گام معتدل با A4 = 440 Hz است.
| سیم | نت | فرکانس (Hz) |
|---|---|---|
| سیم 1 (زیرترین) | E5 · می | 659.26 |
| سیم 2 | A4 · لا | 440.00 |
| سیم 3 | D4 · ر | 293.66 |
| سیم 4 (بم‌ترین) | G3 · سل | 196.00 |
روش استفاده
- روی روشن کردن میکروفون بزنید و اگر قطعه کوک دیگری نمی‌خواهد، روی کوک اصلی بمانید.
- اول سیم دوم (لا A4) را کوک کنید: در همه کوک‌های این صفحه ثابت است و مبنای بقیه سیم‌هاست.
- هر سیم دست‌باز را با آرشه‌ای سبک و یکنواخت، دور از خرک، بکشید و نت را چند ثانیه نگه دارید؛ صدای کشیده بهتر از زخمه کوتاه خوانده می‌شود.
- اگر ساز ریزکوک دارد، تغییرهای کوچک را با آن بدهید و گوشی‌ها را فقط برای تغییرهای بزرگ بچرخانید؛ هنگام چرخاندن، گوشی را کمی به داخل فشار دهید تا در نرود.
راهنما و توضیحات
این تیونر کمانچه از راه میکروفون گوش می‌دهد و نت، اکتاو و سنت هر سیم دست‌باز را نشان می‌دهد. منابع فارسی کوک‌های دیگری را هم به دستگاه‌ها نسبت می‌دهند: کوک نوا، کوک «می لا ر لا» برای ماهور، کوک «می لا می لا» برای اصفهان، چهارگاه و راست‌پنجگاه، و کوک لری موسیقی نواحی. این منابع فقط نام نت را می‌آورند؛ اکتاو این کوک‌ها از قاعده‌ای استنباط شده که خود همان منابع ذکر می‌کنند.
شماره سیم‌ها و کوک دستگاه‌ها
در کمانچه هم مثل ویولن، سیم اول نازک‌ترین و زیرترین سیم (می E5) و سیم چهارم بم‌ترین (سل G3) است؛ پس فهرستی مثل «می لا ر سل» از زیر به بم خوانده می‌شود. کوک‌های دیگر از قاعده‌ای پیروی می‌کنند که منابع فارسی ذکر کرده‌اند: سیم سوم یک اکتاو پایینتر از سیم اول و سیم چهارم یک اکتاو پایینتر از سیم دوم است. در کوک نوا سیم اول از E5 به D5 پایین می‌آید. در «می لا ر لا» سیم چهارم از G3 به A3 بالا می‌رود. در «می لا می لا» سیم سوم و چهارم هر دو یک پرده بالا می‌روند و E4 و A3 می‌شوند، همان ارتفاع‌های کوک امروزی کمانچه ارمنی در دانشنامه گروو. کوک لری، «ر لا ر لا»، نت‌های D5 A4 D4 A3 را می‌دهد.
این کوک‌ها را قرارداد مستند بدانید، نه قانون. بیشتر سایت‌های فارسی یک متن واحد را تکرار می‌کنند و با هم تناقض دارند: ماهور هم با «می لا ر لا» آمده و هم با «می لا می لا»، و همایون هم همین‌طور. هیچ منبع معتبری برای شور، سه‌گاه، افشاری، دشتی، بیات ترک یا ابوعطا کوک کمانچه‌ای نداده است؛ برای همین این‌ها پیش‌تنظیم ندارند.
ارتفاع کوک، پوست و ربع‌پرده‌ها
در موسیقی دستگاهی، مبنای کوک نت شاهد دستگاه است و ارتفاع مطلق آن به سلیقه نوازنده، خواننده و گروه بستگی دارد. A4 = 440 Hz فقط قرارداد تیونر الکترونیکی است. در همنوازی با خواننده، تار یا سنتور، سیم لا را با گروه کوک کنید و بقیه سیم‌ها را به همان اندازه جابه‌جا کنید، یا مرجع A4 را در تنظیمات تغییر دهید.
کرن و سری با انگشت روی دسته بدون پرده ساخته می‌شوند، نه با سیم‌های دست‌باز؛ سیم‌های دست‌باز روی فاصله‌های پنجم، چهارم و اکتاو می‌مانند. پوست کاسه به رطوبت و دما حساس است و یک پرده بالا بردن سیم سوم و چهارم کشش را زیاد میکند: آرام بچرخانید و مراقب باشید خرک کج نشود. اگر ویولن هم می‌نوازید، از تیونر ویولن استفاده کنید.
نکته‌ها
- سیم‌ها را به روش ایرانی بشمارید: سیم اول زیرترین است. در کوک نوا سیم اول را روی D5 بیاورید، نه D4.
- صدای خش آرشه و هارمونیک‌ها ممکن است عدد را یک اکتاو جابه‌جا کنند؛ در جای ساکت و با آرشه سبک کوک کنید.
- بعد از تیونر، سیم‌های دست‌باز را دوتا دوتا با گوش بسنجید: پنجم، چهارم و اکتاو درست بدون ضربان صدا می‌دهند.
پرسش‌های متداول
نت سیم‌های کمانچه چیست؟
در کوک اصلی امروزی، از سیم اول تا چهارم: می E5 (659.26 هرتز)، لا A4 (440 هرتز)، ر D4 (293.66 هرتز) و سل G3 (196 هرتز)، درست مثل ویولن.
کمانچه را برای نوا چطور کوک کنم؟
سیم اول را یک پرده پایین بیاورید، از E5 به D5، و به بقیه دست نزنید: ر لا ر سل از سیم اول تا چهارم. اکتاو D5 از این قاعده منابع استنباط شده که سیم سوم یک اکتاو بم‌تر از سیم اول است.
برای همایون و ماهور چه کوکی به کار می‌رود؟
منابع اختلاف دارند: بعضی برای هر دو «می لا می لا» (E5 A4 E4 A3) و بعضی «می لا ر لا» (E5 A4 D4 A3) نوشته‌اند. از استادتان بپرسید ردیف او کدام را می‌خواهد.
آیا کمانچه باید روی 440 هرتز کوک شود؟
فقط بهعنوان قرارداد تیونر الکترونیکی. در سنت، ارتفاع کوک از شاهد دستگاه و صدای خواننده پیروی میکند و ممکن است کل ساز بالاتر یا پایینتر کوک شود.