کوک تنبور با تیونر آنلاین
تنبور کرمانشاهی یا کردی، ساز مقدس و دسته‌بلند یارسان (اهل حق) در گوران و صحنه است و با انگشتان نواخته میشود. سه سیم فلزی در دو دسته دارد: جفت سیم زیر فولادی (سفید) که همصدا کوک میشود و ملودی را می‌نوازد، و واخوان، سیم تکی و بم از برنج یا مفرغ (زرد). پرده‌های زه‌ای آن نیم پرده به نیم پرده پیش می‌روند.
کوک‌های تنبور: نت و فرکانس جفت سیم و واخوان
نمونه با A4 = 440 Hz و جفت روی لا A3؛ تنبور ارتفاع ثابت ندارد. ترانسپوز: سل G3 = −2 (می‌فادو)، A♭3 تا B3 = −1 تا +2 (کلهر)، دو C4 = +3. فاصله‌ها ثابت‌اند: واخوان در طرز یک پنجم و در برز یک چهارم پایینتر از جفت است.
| کوک | جفت سیم زیر | Hz | واخوان | Hz |
|---|---|---|---|---|
| طرز (پنج دستان) | A3 (لا) | 220.00 | D3 (ر) | 146.83 |
| برز / شیخ امیری (هفت دستان) | A3 (لا) | 220.00 | E3 (می) | 164.81 |
| طرز · ترانسپوز −2 | G3 (سل) | 196.00 | C3 (دو) | 130.81 |
| برز · ترانسپوز −2 | G3 (سل) | 196.00 | D3 (ر) | 146.83 |
| طرز · ترانسپوز +3 | C4 (دو) | 261.63 | F3 (فا) | 174.61 |
| برز · ترانسپوز +3 | C4 (دو) | 261.63 | G3 (سل) | 196.00 |
روش استفاده
- روی روشن کردن میکروفون بزنید و طرز یا برز را انتخاب کنید. اگر نت جفت خود را می‌دانید، در تنظیمات عدد ترانسپوز (نیم پرده) را طبق راهنمای پایین بگذارید.
- هر بار یک سیم جفت را بزنید و سیم دیگر را با انگشت خفه کنید؛ هر دو را از پایین به یک هدف برسانید.
- جفت را با گوش یا با صدای خواننده کوک کرده‌اید؟ آن را یکنواخت بزنید و ثبت مرجع را بزنید؛ هدف واخوان از روی جفت حساب میشود.
- با گوش بسنجید: جفت نباید ضربان داشته باشد و پرده پنجم جفت (طرز) یا پرده هفتم (برز) باید یک اکتاو بالاتر از واخوان دست‌باز صدا بدهد.
راهنما و توضیحات
این تیونر دو کوک سنتی طرز و برز (شیخ امیری) را با جفت نمونه روی لا A3 (220 Hz) دارد. تنبور ارتفاع ثابت ندارد؛ پس می‌توانید هدف‌ها را ترانسپوز کنید یا جفت خودتان را ثبت کنید. این صفحه برای تنبور یارسان است، نه تنبور ترکی یا سهتار.
طرز و برز: دو کوک سنتی تنبور
کوک را فاصله تعیین میکند: جفت همیشه همصداست و فقط واخوان تغییر میکند. در طرز واخوان یک پنجم درست پایینتر از جفت است (با جفت A3، ر D3) و در برز، که شیخ امیری یا سرانجام هم نامیده میشود، یک چهارم درست پایینتر (می E3)، یعنی یک پرده بالاتر از طرز. نام «پنج دستان» و «هفت دستان» از شماره پرده‌ای روی جفت می‌آید که اکتاو بالای واخوان دست‌باز را می‌دهد.
به نقل از محمدرضا درویشی، طرز بیشتر برای مقامهای مجلسی یا باستانی است و رپرتوار آیینی اهل حق بیشتر در برز نواخته میشود. پرتو هوشمندراد هم همین را درباره بخش مقدس رپرتوار می‌گوید و در تحلیل حیدر کاکی، 63 مقام از 72 مقام تنبور در برز است. دوره‌های آموزشی معمولاً طرز را اول درس می‌دهند، اما هیچ‌کدام «کوک استاندارد» نیست.
«دو، دو، فا» یعنی چه؟ ارتفاع آزاد و ترانسپوز
در نت تنبور، جفت دست‌باز «دو» نوشته میشود (طرز «دو، دو، فا» و برز «دو، دو، سل»)، اما این «دو» نسبی است. هوشمندراد، پژوهشگر تنبور اهل حق گوران، می‌نویسد که در موسیقی اهل حق مفهوم ارتفاع ثابت وجود ندارد. کیهان کلهر هم جای معمول جفت فولادی را میان لا بمل و سی می‌داند.
پس A3 فقط نقطه شروع است. ترانسپوز را بر اساس نت جفت خود بگذارید: سل G3 = −2 (دوره تنبور می‌فادو)؛ A♭3 تا B3 = −1 تا +2 (محدوده کلهر)؛ «دو»ی واقعی تیونر، C4، که برخی مکتب‌ها به کار می‌برند = +3. اگر نت جفت را نمی‌دانید، ترانسپوز را صفر بگذارید و با جفت خود ثبت مرجع را بزنید: نام جفت «لا» می‌ماند، مثل «دو»ی متحرک، اما هرتزها واقعی‌اند.
سیم‌های نازک و آنچه تیونر نمی‌کند
سیم‌های جفت فقط حدود 0.16 تا 0.18 میلی‌متر ضخامت دارند (واخوان حدود 0.20). اگر تیونر نت را یک اکتاو پایینتر نشان داد، سیم را یک اکتاو بالا نکشید؛ جفت فولادی روی A4 پاره میشود.
تیونر فقط سیم‌های دست‌باز را می‌سنجد و جای پرده‌ها یا ریزپرده‌ها را تنظیم نمی‌کند. شماره‌گذاری سیم‌ها در مکتب‌ها فرق میکند، پس هدف‌ها با نقش سیم نام‌گذاری شده‌اند. به گفته هوشمندراد، در اجرای آیینی یارسان کوک بسیار دقیق هدف نیست؛ این ابزار برای تمرین، ضبط و همنوازی است.
نکته‌ها
- هنگام کوک واخوان، جفت را با کف دست خفه کنید تا تیونر صدای آن را نگیرد.
- گوشی موبایل را نزدیک کاسه بگیرید و هر بار فقط یک سیم را بزنید.
- بعد از عوض کردن کوک، هر سه سیم را دوباره بسنجید.
پرسش‌های متداول
کوک تنبور چیست و تنبور چند کوک دارد؟
دو کوک سنتی دارد و در هر دو جفت همصداست: طرز (پنج دستان) با واخوان یک پنجم پایینتر و برز یا شیخ امیری (هفت دستان) با واخوان یک چهارم پایینتر؛ با جفت A3 یعنی A3 A3 D3 یا A3 A3 E3.
کوک طرز یا شیخ امیری؛ کدام را انتخاب کنم؟
مقام تعیین میکند: بیشتر مقامهای حقانی و کلام در شیخ امیری (برز) نواخته میشوند. قطعهای که کوکش «دو، دو، فا» نوشته شده طرز است و «دو، دو، سل» برز.
کوک تنبور با گوشی چطور انجام میشود؟
همین صفحه را در مرورگر گوشی باز کنید؛ دانلود برنامه لازم نیست و صدا روی دستگاه خودتان تحلیل میشود. اول دو سیم جفت و بعد واخوان را کوک کنید.
فرکانس کوک تنبور چند هرتز است؟
عدد ثابتی ندارد. در نمونه این صفحه با A4 = 440 Hz، جفت A3 برابر 220.00 Hz است، واخوان طرز D3 برابر 146.83 Hz و واخوان برز E3 برابر 164.81 Hz. برای نت‌های دیگر جدول فرکانس نت‌ها را ببینید.
تنبور چند سیم و چند پرده دارد؟
سه سیم: دو سیم فولادی همصدا و واخوان برنجی یا مفرغی. تنبور قدیمی دو سیم داشت و سیم زیر در سده بیستم دوتایی شد. روی دسته 13 پرده (در سنت قدیمی گوران) یا 14 پرده از زه بسته میشود.
فرق تنبور با سهتار چیست؟
سهتار چهار سیم دارد و با ناخن انگشت اشاره نواخته میشود؛ تنبور سه سیم دارد، با انگشتان نواخته میشود و در طرز یا برز کوک میشود. برای سهتار تیونر سهتار را ببینید.