تیونر سهتار آنلاین
سهتار، ساز زهی دسته‌بلند موسیقی دستگاهی ایران، با وجود نامش چهار سیم فلزی دارد و با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته می‌شود: سیم 1 (سیم سفید فولادی، سیم اصلی ملودی)، سیم 2 (سیم زرد برنجی) و جفت سیم بم که از سیم 3 (مشتاق، فولادی و نازک) و سیم 4 (سیم بم روکش‌دار) تشکیل می‌شود. این دو سیم کنار هم‌اند و با هم به صدا درمی‌آیند. کوک پایه از سیم 1 تا 4 دو، سل، دو، دو است: C4 G3 C4 C3.
نت‌ها و فرکانس سیمهای سهتار (کوک ماهور)
کوک اسمی ماهور و چهارگاه، از سیم 1 (سفید) تا سیم 4 (بم). فرکانس‌ها در گام معتدل با A4 = 440 Hz است؛ در ارتفاع رایج سی بمل همه سیم‌ها یک پرده پایینتر صدا می‌دهند.
| سیم | نت | فرکانس (Hz) |
|---|---|---|
| سیم 1 · سفید، ملودی | C4 · دو | 261.63 |
| سیم 2 · زرد | G3 · سل | 196.00 |
| سیم 3 · مشتاق (جفت بم) | C4 · دو | 261.63 |
| سیم 4 · بم (جفت بم) | C3 · دو | 130.81 |
روش استفاده
- روی روشن کردن میکروفون بزنید و کوک را انتخاب کنید: دو اسمی برای همنوازی با سنتور، پیانو یا ضبط 440 هرتز، یا سی بمل و سی برای ارتفاع رایج ایرانی.
- اول سیم سفید (سیم 1) را کوک کنید و بعد سیم زرد را به فاصله چهارم پایینتر از آن. سیم زرد برنجی و ظریف است؛ از پایین به نت برسید و از آن رد نشوید.
- سیم 3 و 4 را جدا جدا کوک کنید و هر بار سیم دیگر را با انگشت خفه کنید. در کوک ماهور سیم 3 با سیم 1 هم‌صداست و سیم 4 یک اکتاو بمتر است.
- با گوش بررسی کنید: سیم 1 و 3 یک نت را می‌دهند و سیم 4 همان نت را یک اکتاو پایینتر. بعد یک دور دیگر کوک کنید، چون سیمهای نو کش می‌آیند.
راهنما و توضیحات
این تیونر سهتار از راه میکروفون گوشی یا کامپیوتر گوش می‌دهد و نت، اکتاو و سنت هر سیم دست‌باز را نشان می‌دهد. علاوه بر کوک اسمی دو، همان کوک ماهور را یک پرده پایینتر (سی بمل) و نیم پرده پایینتر (سی) هم دارد، یعنی همان ارتفاعی که بسیاری از نوازندگان ایرانی در عمل کوک میکنند، به‌همراه کوک‌های شور، نوا و همایون و راست‌پنجگاه. سیتار هندی ساز دیگری است؛ برای آن از تیونر سیتار استفاده کنید.
«دو»ی ایرانی مرجع است، نه ارتفاعی ثابت
در نت‌نویسی ایرانی، سیم سفید دست‌باز «دو» نوشته می‌شود، همان دو وسط (C4) در کلید سل، و بقیه سیم‌ها نسبت به آن کوک می‌شوند. در ارتفاع واقعی معیار سنتی واحدی وجود ندارد. به نوشته ویکی‌پدیای فارسی، «دو»ی موسیقی ایرانی معمولاً یک پرده پایینتر و برابر با سی بمل دیاپازون است؛ در این حالت کوک «دو سل دو دو» در واقع B♭3 F3 B♭3 B♭2 صدا می‌دهد. برخی استادان روی سی کوک میکنند و برای تمرین گاهی لا هم به کار می‌رود.
ارتفاع را با توجه به موقعیت انتخاب کنید. با سازی با کوک ثابت مثل سنتور و پیانو، یا با ضبطی روی A4 = 440 Hz، دو اسمی را بگذارید. در تکنوازی یا همراهی آواز، سیم سفید را مطابق صدای خواننده کوک کنید و فاصله‌ها را حفظ کنید. 440 هرتز فقط قرارداد تیونر الکترونیکی است؛ سهتار در موسیقی سنتی جز در گروه‌نوازی با دیاپازون کوک نمی‌شود.
کوک دستگاه‌ها: بیشتر جفت سیم بم عوض می‌شود
سیم سفید همیشه «دو»ی مرجع می‌ماند. در ماهور و چهارگاه کوک همان C4 G3 C4 C3 است. در شور سل، که برای افشاری و ابوعطا هم آمده، سیم 4 تا فا بالا می‌رود: C4 G3 C4 F3. در نوا، همایون، آواز اصفهان و شور ر، جفت سیم بم یک پرده بالا می‌رود و D4 + D3 می‌شود. راست‌پنجگاه فا تنها کوکی است که سیم زرد را تغییر می‌دهد: C4 F3 C4 C3. در شور لا جفت بم روی A3 + D3 است؛ منابع فقط نام نت را می‌دهند و اکتاو A3 از محدوده‌ای که سیم فولادی واقعاً به آن می‌رسد استنباط شده است.
این نامها قراردادی‌اند، نه قانون. ویکی‌پدیای فارسی برای همایون چهار کوک می‌آورد، دشتی را «دو سل لا ر» می‌نویسد و می‌گوید نوازنده می‌تواند نام‌گذاری را تغییر دهد. سه‌گاه و بیات ترک در منابع کوک‌های متفاوتی دارند و واخوان سه‌گاه روی لای کرن، بیرون از گام معتدل است؛ پس اینجا پیش‌تنظیم ندارند. پرده‌ها به دسته بسته می‌شوند و جابه‌جاشدنی‌اند و کرن و سری با گوش تنظیم می‌شوند؛ این ابزار فقط برای سیمهای دست‌باز است.
نکته‌ها
- خفه کردن سیم‌ها در جفت بم ضروری است: اگر سیم 3 و 4 با هم صدا بدهند، اکتاو تیونر را گیج می‌کند.
- سیم زرد را هرگز تا G4، یعنی پنجم بالای سیم سفید، نکشید. جای آن یک چهارم پایینتر، روی G3 است و یک اکتاو بالاتر سیم را پاره می‌کند.
- بعد از عوض کردن دستگاه، سیمی را که بالا برده‌اید چند بار دوباره بررسی کنید: سیم بمی که تازه به F3 یا D3 رسیده تا مدتی جا می‌افتد.
پرسش‌های متداول
نت سیمهای سهتار چیست؟
در کوک اسمی، از سیم 1 تا 4: دو C4 (سیم سفید)، سل G3 (سیم زرد)، دو C4 (مشتاق) و دو C3 (سیم بم)، با A4 = 440 Hz. سیم 3 و 4 جفتی اکتاوی‌اند که با هم نواخته می‌شوند.
چرا صدای سهتار در ضبط استادان از دو بمتر است؟
بسیاری از نوازندگان «دو» را یک پرده پایینتر (سی بمل) یا نیم پرده پایینتر (سی) کوک میکنند تا با صدای خواننده جور شود، صدا نرمتر شود و سیم زرد پاره نشود. کوک سی بمل یا سی را انتخاب کنید یا ارتفاع ضبط را دنبال کنید.
سهتار را برای شور چطور کوک کنم؟
دو کوک ثبتشده هست: شور سل، C4 G3 C4 F3 با سیم بم روی فا، و شور لا، C4 G3 A3 D3. پیوند این نامها با کوکها قراردادی است؛ اگر ردیف استادتان کوک دیگری میخواهد، از او پیروی کنید.
سهتار با سیتار و تار چه فرقی دارد؟
سیتار هندی سیمهای بسیار بیشتری دارد، از جمله سیمهای همدرد، و تار ایرانی شش سیم در سه جفت و کاسهای دوقلو با صفحه پوستی دارد. برای تار از تیونر تار استفاده کنید.