کوک قیچک: تیونر آنلاین قیچک آلتو و باس
قیچک ساز آرشه‌ای ایرانی است با کاسه‌ای از یک تکه چوب که بخش پایینیاش پوست دارد. این صفحه برای قیچک شهری است: چهار سیم فلزی بدون سیم همدرد، در سه اندازه سوپرانو، آلتو و باس. سیم‌ها را مثل کمانچه می‌شمارند: سیم 1 زیرترین است.
نت‌ها و فرکانس سیم‌های قیچک در سه اندازه
کوک‌های قیچک شهری، از سیم 4 (بمترین) تا سیم 1 (زیرترین)؛ عدد کنار هر نت فرکانس آن به هرتز در گام معتدل با A4 = 440 Hz است. نام نت‌ها از منابع آمده و اکتاوها از وسعت صدای هر اندازه و هم‌ارزی با ویولا، ویولن و ویولنسل؛ کوک قیچک باس مانند ویولنسل استنباط شده است.
| کوک | سیم 4 (بمترین) | سیم 3 | سیم 2 | سیم 1 (زیرترین) |
|---|---|---|---|---|
| قیچک آلتو · کوک پایه | C3 (دو) · 130.81 | G3 (سل) · 196.00 | D4 (ر) · 293.66 | A4 (لا) · 440.00 |
| قیچک آلتو · دو سل دو سل | C3 (دو) · 130.81 | G3 (سل) · 196.00 | C4 (دو) · 261.63 | G4 (سل) · 392.00 |
| قیچک سوپرانو | G3 (سل) · 196.00 | D4 (ر) · 293.66 | A4 (لا) · 440.00 | E5 (می) · 659.26 |
| قیچک باس (مانند ویولنسل) | C2 (دو) · 65.41 | G2 (سل) · 98.00 | D3 (ر) · 146.83 | A3 (لا) · 220.00 |
روش استفاده
- روی روشن کردن میکروفون بزنید و کوک را انتخاب کنید؛ پیش‌فرض قیچک آلتو است.
- از سیم 1 شروع کنید. با زدن دکمه هر سیم صدای مرجعش را می‌شنوید و تیونر روی همان سیم قفل می‌شود. سیم دست‌باز را با آرشه‌ای سبک و یکنواخت بکشید.
- عقربه سمت چپ یعنی سیم بم است و باید سفتش کنید؛ سمت راست یعنی زیر. در محدوده سبز (±5 سنت) سیم کوک است. گوشی را آرام بچرخانید و در پایان همه سیم‌ها را دوباره بسنجید.
راهنما و توضیحات
قیچک آلتو، رایج‌ترین نوع امروزی، مثل کمانچه آلتو و ویولا از بم به زیر دو سل ر لا (C3 G3 D4 A4) کوک می‌شود. این تیونر قیچک با میکروفون نت، اکتاو و سنت هر سیم دست‌باز را نشان می‌دهد و کوک «دو سل دو سل»، قیچک سوپرانو و قیچک باس را هم دارد.
سه اندازه قیچک و کوک هر کدام
قیچک شهری را ابراهیم قنبری‌مهر، حدود دهه‌های چهل و پنجاه خورشیدی، در کارگاه ساز وزارت فرهنگ و هنر از روی قیچک بلوچی و با الهام از کمانچه ساخت؛ به نوشته هارمونی‌تاک، به سفارش گروه فرامرز پایور. نخستین نوازندگانش ویولن‌نواز و ویولانواز بودند و کوک هر اندازه از خانواده ویولن پیروی میکند.
قیچک سوپرانو یا قیچک معمولی (حدود 56.5 سانتی‌متر، با 33.5 سانتی‌متر سیم مرتعش) مثل کمانچه و ویولن کوک می‌شود: سل ر لا می (G3 D4 A4 E5). قیچک آلتو (63 سانتی‌متر، با 37.5 سانتی‌متر سیم مرتعش) مثل ویولا: C3 G3 D4 A4. قیچک باس یا قیچک بم (70 سانتی‌متر سیم مرتعش) با آرشه ویولنسل و مانند ویولنسل نواخته می‌شود؛ کوک C2 G2 D3 A3 استنباطی محکم از همین هم‌ارزی است، نه کوکی که منبعی نوشته باشد.
منابع ایرانی نام نت را می‌دهند، نه شماره اکتاو را. اکتاوهای این صفحه از نمودار وسعت صدای انواع قیچک در ویکی‌پدیای فارسی (بمترین نت: سوپرانو G3، آلتو C3، باس C2) و از هم‌ارزی با ویولن، ویولا و ویولنسل آمده‌اند.
کوک دستگاه‌ها: «دو سل دو سل» و «دو فا دو فا»
در قیچک هم مثل کمانچه، سیم‌های 3 و 4 ممکن است در دستگاه‌های مختلف عوض شوند و در قیچک آلتو گاهی سیم‌های 1 و 2 هم. کتاب «هجده قطعه پیش‌درآمد برای قیچک آلتو» (لطف‌الله مفخم پایان و آزاده شمس، نشر تصنیف، 1393) «دو سل دو سل» و «دو فا دو فا» را، از بم به زیر، رایج‌ترین کوک‌های قیچک آلتو می‌داند. در «دو سل دو سل» سیم 2 (ر به دو) و سیم 1 (لا به سل) یک پرده پایین می‌آیند: C3 G3 C4 G4.
«دو فا دو فا» در آن کتاب فقط برای پیش‌درآمد سه‌گاه حسین یاحقی آمده و پیشتنظیم ندارد: دو سیمی که روی سل‌اند یک پرده پایین‌تر روی فا می‌روند. این کوک و هر کوک دیگری را که استادتان می‌خواهد با تیونر کروماتیک کوک کنید.
مرجع تیونر A4 = 440 Hz است؛ اگر گروه ارتفاع دیگری دارد، آن را در تنظیمات تغییر دهید. قیچک معمولی و آلتو را معمولاً در کلید سل و قیچک باس را در کلید فا می‌نویسند، اما تیونر صدای واقعی سیم را نشان می‌دهد.
قیچک بلوچی، غیچک و کمانچه
قیچک بلوچی (به بلوچی سروز یا سرود) و قیچک سیستانی سه یا چهار سیم نواختنی و چند سیم همدرد دارند. به نوشته منصوری در «سازشناسی»، کوک قیچک محلی ثابت نیست و سیم‌ها تقریباً هیچ‌وقت با فاصله پنجم کوک نمی‌شوند؛ پس اینجا پیشتنظیم ندارند. غیچک افغانستان و تاجیکستان ساز دیگری است. کمانچه هم، با کاسه کروی و پایه، ساز جداگانه‌ای است؛ برای آن تیونر کمانچه را ببینید.
نکته‌ها
- اگر سیم 4 قیچک آلتو C4 خوانده شد، تیونر هارمونیک را گرفته است: سیم را بالا نکشید و با آرشه محکم‌تر بزنید.
- سیم دوی قیچک باس (C2، حدود 65 Hz) برای موبایل ضعیف است؛ موبایل را نزدیک کاسه بگذارید و پنکه و کولر را خاموش کنید.
- پوست کاسه به رطوبت و دما حساس است؛ بعد از چند دقیقه نواختن و پس از عوض کردن کوک دستگاه، دوباره بسنجید.
پرسش‌های متداول
کوک قیچک آلتو چیست؟
از سیم 4 (بمترین) تا سیم 1: دو C3 (130.81 هرتز)، سل G3 (196.00)، ر D4 (293.66) و لا A4 (440.00)، مثل ویولا. در کوک «دو سل دو سل»: C3 G3 C4 G4.
کوک قیچک باس چیست؟
مرجع این صفحه دو سل ر لا (C2 G2 D3 A3) است، مانند ویولنسل و یک اکتاو بم‌تر از قیچک آلتو. منبعی این چهار نت را ننوشته است؛ کوک از هم‌ارزی با ویولنسل و بمترین نت ثبت‌شده، C2، استنباط شده است.
قیچک چند سیم (وتر) دارد؟
قیچک شهری، در هر سه اندازه، چهار سیم فلزی دارد و سیم همدرد ندارد. قیچک بلوچی و سیستانی سه یا چهار سیم نواختنی و چند سیم همدرد دارند و منابع شمار آن‌ها را متفاوت نوشته‌اند.
تفاوت قیچک و کمانچه چیست؟
کمانچه کاسه کروی پوستدار و پایه دارد؛ کاسه قیچک از یک تکه چوب است و فقط بخش پایینیاش پوست دارد. کوک قیچک سوپرانو با کمانچه و کوک قیچک آلتو با کمانچه آلتو یکی است.
ساز قیچک مال کجاست؟
قیچک ساز موسیقی نواحی بلوچستان و سیستان است. قیچک شهری را ابراهیم قنبری‌مهر، شاگرد ابوالحسن صبا، ساخت؛ منابع ساخت آن را به خود صبا نسبت نمی‌دهند.
آیا این تیونر برای قیچک بلوچی هم کار میکند؟
بله، با تیونر کروماتیک و بدون پیشتنظیم، چون کوکش ثابت نیست. هر سیم را جدا بزنید و نام نت را بخوانید.