Lên dây đàn tranh online
Kiểu lên dây được dạy đầu tiên cho người mới học đàn tranh là dây Bắc: Hò Xự Xang Xê Cống ứng với Sol La Đô Rê Mi. Trên đàn 16 dây (đàn thập lục), dây 1 dài và trầm nhất là G3 = 196 Hz, rồi năm nốt G A C D E lặp lại qua ba quãng tám tới dây 16 = G6.
Nốt và tần số 16 dây đàn tranh (dây Bắc)
Đàn tranh 16 dây, dây Bắc với Hò = G3: tần số bình quân với La4 = 440 Hz, từ dây 1 (trầm nhất) đến dây 16. Đàn 17 dây kiểu Nguyễn Vĩnh Bảo thêm dây 1 = E3 (164,81 Hz) và dời các nốt này sang dây 2–17.
| Dây | Nốt | Tần số (Hz) |
|---|---|---|
| 1 · Hò | G3 | 196,00 |
| 2 · Xự | A3 | 220,00 |
| 3 · Xang | C4 | 261,63 |
| 4 · Xê | D4 | 293,66 |
| 5 · Cống | E4 | 329,63 |
| 6 · Liêu | G4 | 392,00 |
| 7 · Xự | A4 | 440,00 |
| 8 · Xang | C5 | 523,25 |
| 9 · Xê | D5 | 587,33 |
| 10 · Cống | E5 | 659,26 |
| 11 · Liu | G5 | 783,99 |
| 12 · Ú (Xự) | A5 | 880,00 |
| 13 · Xang | C6 | 1046,50 |
| 14 · Xê | D6 | 1174,66 |
| 15 · Cống | E6 | 1318,51 |
| 16 · Liu | G6 | 1567,98 |
Cách sử dụng
- Chạm Bật micro, rồi chọn đàn 16 dây hoặc 17 dây trong Kiểu lên dây.
- Chạm số dây để khóa máy vào dây đó và nghe nốt mẫu. Gảy dây buông bằng móng, gần ngựa đàn bên phải, và chặn các dây bên cạnh.
- Vặn trục để lên gần đúng nốt, rồi dịch nhạn để chỉnh tinh: dịch sang trái (về phía trục) thì nốt xuống, sang phải thì nốt lên.
- Lên các dây Hò trước (G3, G4, G5, G6), sau đó các dây còn lại, rồi nghe lại quãng tám Hò – Liêu – Liu và quãng năm Hò – Xê.
Trợ giúp và giải thích
Đàn 17 dây theo thiết kế của Nguyễn Vĩnh Bảo, nay phổ biến nhất (đàn 16 dây vẫn được bán và dạy), thêm một dây trầm phụ: dây 1 là Mi (E3), còn dây 2 đến 17 giữ đúng 16 nốt trên. Hãy chọn đúng loại đàn, nếu không mọi dây sẽ lệch một vị trí. Nhạc cổ truyền không có cao độ cố định: Hò = G3 với La = 440 Hz chỉ là quy ước được ghi lại nhiều nhất khi dùng máy lên dây.
Hò Xự Xang Xê Cống trên từng dây
Trên đàn 16 dây, mỗi nhóm năm dây là một vòng Hò Xự Xang Xê Cống: dây 1–5 = G3 A3 C4 D4 E4, dây 6–10 = G4 A4 C5 D5 E5, dây 11–15 = G5 A5 C6 D6 E6, dây 16 = G6. Các dây Hò cao hơn gọi là Liêu và Liu; dây 7 chính là La4 = 440 Hz. Fa và Si không có dây riêng: muốn có thì nhấn dây Mi (nửa cung) hoặc dây La (một cung) bên trái nhạn. Máy chỉ đo dây buông, nên đừng nhấn khi lên dây.
Dây cao nhất (G6, khoảng 1568 Hz) ngân rất ngắn và nằm ở rìa trên của micro điện thoại. Nếu máy đọc chập chờn ở dây này, hãy so quãng tám với dây G5 bằng tai.
Tên nốt là tương đối: Nam Bộ, Bắc Bộ và nhóm tài tử
Hò Xự Xang Xê Cống là tên tương đối, giống "Đô di động". Người Nam Bộ đọc là Sol La Đô Rê Mi, người Bắc Bộ đọc là Đô Rê Fa Sol La, và nhiều nhóm đờn ca tài tử đặt Hò ở Rê để hòa đàn. Một số sách và diễn đàn (như Đam San) còn ghi bộ Đô Rê Fa Sol La (C D F G A) hoặc Rê Mi Sol La Si (D E G A B); các nguồn này không ghi quãng tám nên trang chỉ đặt sẵn dây Bắc với Hò = Sol. Khi chơi với nhóm, hãy theo cao độ chung của nhóm.
Hơi Bắc, Nam, Oán là hệ điệu thức, không phải "lên dây miền Bắc" hay "miền Nam". Để chuyển sang dây Nam, người chơi dịch nhạn các dây Xự lên Si♭ và các dây Cống lên Fa. Theo Keefe, Burns và Nguyễn (1991), các điệu Nam có những bước khoảng 166 cent, nằm ngoài hệ bình quân, còn nốt Xự của Vọng cổ nằm giữa Si♭ và Si: các nốt đó hãy chỉnh bằng tai.
Mẹo
- Xếp nhạn thành một đường chéo đều trước khi lên dây; chỉnh thô ở trục, chỉnh tinh bằng nhạn.
- Kiểm tra quãng tám của dây trầm nhất: G3 = 196 Hz. Lên nhầm thành G4 thì dây quá căng và dễ đứt.
- Dây thép mới còn giãn: lên lại vài lần trong mấy ngày đầu. Nếu dây quá cứng khi nhấn, có người hạ Hò xuống Fa3.
Câu hỏi thường gặp
Đàn tranh 16 dây lên dây theo nốt nào?
Dây Bắc, từ dây 1 đến dây 16: G3 A3 C4 D4 E4, G4 A4 C5 D5 E5, G5 A5 C6 D6 E6, G6 (Sol La Đô Rê Mi lặp lại), từ 196 Hz đến khoảng 1568 Hz với La = 440 Hz.
Đàn tranh 17 dây lên dây khác gì?
Ở đàn 17 dây kiểu Nguyễn Vĩnh Bảo, dây 1 là dây trầm phụ Mi (E3), dây 2 đến 17 là 16 nốt như đàn 16 dây, và dây 17 = G6. Có đàn 17 dây lại lên dây 1 là Hò, nên hãy hỏi thầy hoặc nơi bán đàn trước.
Có một cách lên dây đàn tranh chuẩn duy nhất không?
Không. Nhạc cổ truyền không có cao độ cố định: Hò là tương đối, và nhóm tài tử thường đặt Hò ở Rê. Hò = G3 với La = 440 Hz là quy ước được ghi lại nhiều nhất cho người tập với máy lên dây.
Lên dây đàn tranh bằng điện thoại có cần app không?
Không. Mở trang này trong trình duyệt, cho phép micro và gảy từng dây. Âm thanh được phân tích ngay trên máy, không tải lên đâu cả.