Cao độ kèn saxophone và kèn hơi, từng nốt

Cách đọc bản đồ và nên làm gì với nó

Hãy xem mức trung bình chung trước. Nếu gần như mọi nốt đều cao, cả cây kèn đang quá ngắn: kéo miệng kèn sax ra một chút trên nút bần ở cổ kèn, kéo khâu nối (barrel) của clarinet, đầu sáo flute hoặc ống chỉnh âm chính của kèn đồng, rồi đo lại. Nếu gần như mọi nốt đều thấp, hãy đẩy vào. Lời khuyên này chỉ hiện khi ít nhất ba trên bốn nốt lệch cùng một phía, vì miệng kèn làm thay đổi tất cả các nốt cùng lúc.

Khi trung bình đã gần 0, những gì còn lại là các nốt lệch khỏi phần còn lại; hãy đánh dấu Bỏ mức trung bình chung để chỉ xem phần chênh đó. Những nốt này được sửa khi thổi: mở rộng hoặc siết khẩu hình, đổi nguyên âm và cách đỡ hơi, dùng thế bấm thay thế hoặc, với kèn đồng, dùng ống trượt của piston 1 hay piston 3. Điều này lộ rõ nhất trong nhạc chậm và các hợp âm ngân dài.

Xu hướng cao độ thường gặp của từng họ kèn

Saxophone: theo TS. Shelley Jagow (Dansr/Vandoren), đa số kèn sax có nốt C♯5 ở giữa (mọi phím đều mở) bị thấp, còn D5, E♭5 và E5 khi bấm phím quãng tám lại bị cao, cũng như các nốt phím lòng bàn tay từ D6 đến F6. Clarinet: A3, E5 và C♯6, ba nốt dùng chung một lỗ, thường bị cao (Gregory Dufford, The Instrumentalist), và các nốt cổ họng từ G4 đến B♭4 cũng có xu hướng cao. Sáo flute: ở quãng tám thứ ba, từ E♭6 đến A♭6 thường cao, B6 và C7 cao hẳn, còn C♯6 thường bị thấp (Bradley Garner, The Instrumentalist).

Oboe: các nốt trầm có xu hướng thấp, trừ khi thổi thật nhẹ, còn các nốt nửa lỗ cùng C♯5, D5 và E♭5 có xu hướng cao (Sarah Hamilton, Oboehelp); với bassoon, các nốt nửa lỗ (F♯3, G3 và A♭3) cũng thường bị cao. Kèn đồng: các tổ hợp piston 1-3 và 1-2-3 bị cao (1-2-3 cao khoảng 28 cent, theo giáo trình mở Brass Techniques and Pedagogy), vì vậy kèn trumpet có ống trượt di động ở piston 3 cho các nốt D4 và C♯4; những nốt thuộc bồi âm thứ 5, như E5 không bấm piston của trumpet, thấp khoảng 14 cent, còn bồi âm thứ 7, thấp khoảng 31 cent, thường được tránh. Với sáo recorder, thổi mạnh làm nốt cao lên và thổi nhẹ làm nốt thấp xuống, nên bản đồ phản ánh khá nhiều cách bạn thổi.

Nhiệt độ, làm ấm kèn và cách thổi

Không khí bên trong nhạc cụ làm thay đổi cao độ: mỗi độ C ấm hơn nâng nốt lên khoảng 3 cent với nhạc cụ hơi, và các phép đo trên kèn đồng ghi nhận từ 1,2 đến 2,6 cent mỗi độ. Vì thế kèn sax còn lạnh sẽ bị thấp rồi cao dần trong những phút đầu; ở phòng có máy lạnh, điều này càng dễ thấy. Hãy thổi các nốt ngân dài khoảng ba phút trước khi đo, như nghệ sĩ clarinet Paula Corley khuyên, và luôn đo ở cùng một phòng. Cường độ cũng ảnh hưởng: sáo flute cao lên khi thổi mạnh và thấp xuống khi thổi nhẹ, còn clarinet ở âm vực trầm thường ngược lại.

Bản đồ mô tả nhạc cụ và người chơi cùng nhau: cùng một cây sáo cho bản đồ khác khi vào tay người khác, và cùng một cây sax sẽ thay đổi khi đổi miệng kèn, dăm kèn hay khóa dăm. Vì vậy nó chỉ ra những nốt mà chính bạn cần để ý. Hãy đo lại khi đổi thiết bị và so sánh. Nếu một nốt vẫn lệch hơn 30 cent dù mức trung bình đã ổn, có thể là lót phím (pad) bị hở hoặc phím mở quá cao: hãy đưa bản đồ cho thợ sửa kèn xem.

Mẹo

• Đo bằng đúng dăm kèn và miệng kèn bạn hay dùng để chơi; dăm mới hoặc dăm mềm làm thay đổi cả bản đồ.
• Thổi không rung (vibrato) và đừng nhìn màn hình khi đang giữ nốt; sửa cao độ bằng môi sẽ che mất chính xu hướng bạn đang muốn tìm.
• Thổi qua gam hai ba lượt: trung bình của nhiều lần đo cho mỗi nốt đáng tin hơn nhiều.
• Sau đó, luyện các nốt đỏ và xanh dương bằng tai với nốt ngân drone hoặc máy lên dây chromatic.