Intonatie saxofoon en blazers, noot voor noot
Je stemt je sax op de A of de Bes van de harmonie, het stemapparaat geeft nul aan, en toch klinken sommige noten te hoog en andere te laag. Dat is normaal: elk blaasinstrument heeft zijn eigen intonatietendensen, noten die van nature omhoog of omlaag trekken door de vorm van de buis, de toongaten en de manier waarop elke muzikant blaast. Deze kaart toont de intonatie van saxofoon, klarinet, koperblazers en fluiten noot voor noot: je speelt de toonladder en houdt elke noot een of twee seconden aan, en elke noot wordt blauw (te laag), groen (zuiver, tot ±5 cent) of rood (te hoog).
Zo werkt het
- Kies het instrument (de transpositie staat dan al goed) en of je alle noten wilt meten (chromatisch) of alleen een majeur- of mineurtoonladder. Speel een paar minuten in om je instrument op temperatuur te brengen.
- Zet de microfoon aan en leg je telefoon of computer op een à twee meter afstand, naar je toe gericht, uit de buurt van ventilatoren en muziek.
- Speel elke noot met je normale klank, op de dynamiek waarin je het meest speelt, en houd hem aan tot de balk vol is (zo'n 2 seconden). Corrigeer niet met je lippen terwijl je naar het scherm kijkt: de kaart heeft de noot nodig zoals hij vanzelf klinkt.
- Stop even tussen twee noten. De noot met een gestippelde rand is de volgende suggestie, maar je mag in elke volgorde spelen; speel je dezelfde noot opnieuw, dan telt dat als extra meting voor het gemiddelde.
- Lees de samenvatting: rode noten neigen te stijgen, blauwe neigen te zakken. Tik op een noot in de kaart om de metingen ervan te zien. De laatste sessie van elk instrument blijft op je apparaat bewaard.
Hulp en uitleg
De noten verschijnen zoals je ze op je partij leest (de geschreven noot): op de altsax is de geschreven G de klinkende Bes. Je kunt elke noot meerdere keren meten om een gemiddelde te krijgen, en de samenvatting vertelt welke noten neigen te stijgen of te zakken en of het mondstuk (of het tonnetje, de stemschuif, het kopstuk van de fluit) uitgetrokken of ingeschoven moet worden. Het geluid wordt op je apparaat geanalyseerd: er wordt niets opgenomen of verstuurd.
Hoe je de kaart leest en wat je ermee doet
Kijk eerst naar het algemene gemiddelde. Zijn bijna alle noten te hoog, dan is het hele instrument te kort: trek het mondstuk van je sax iets verder uit op de hals, het tonnetje van je klarinet, het kopstuk van je fluit of de hoofdstemschuif van je koperinstrument, en meet opnieuw. Zijn bijna alle noten te laag, schuif dan in. Het advies verschijnt alleen als minstens drie op de vier noten dezelfde kant op gaan, want het mondstuk verschuift alle noten tegelijk.
Staat het gemiddelde rond nul, dan blijven de noten over die afwijken van de rest; vink Algemeen gemiddelde aftrekken aan om alleen dat verschil te zien. Die corrigeer je al spelend: door je embouchure te openen of steviger te maken, de klinker en de luchtsteun te veranderen, met alternatieve grepen of, bij koper, met de schuif van het 1e of 3e ventiel. Dat valt vooral op in langzame muziek en lang aangehouden akkoorden.
Gangbare tendensen per instrumentfamilie
Saxofoon: volgens docent Shelley Jagow (Dansr/Vandoren) is op de meeste saxen de middelste C♯5 (alle kleppen open) te laag en zijn D5, E♭5 en E5 met octaafklep te hoog, net als de noten van de palmkleppen, van D6 tot F6. Klarinet: A3, E5 en C♯6, die uit hetzelfde toongat komen, zijn vaak te hoog (Gregory Dufford, The Instrumentalist), en de keeltonen van G4 tot B♭4 neigen ook omhoog. Dwarsfluit: in het derde octaaf neigen de noten van E♭6 tot A♭6 hoog uit te vallen, B6 en C7 flink hoog, en C♯6 blijft vaak laag (Bradley Garner, The Instrumentalist).
Hobo: de lage noten neigen te laag te zijn, behalve heel zacht, en de halfgatnoten en C♯5, D5 en E♭5 neigen te hoog (Sarah Hamilton, Oboehelp); bij de fagot gaan de halfgatnoten (F♯3, G3 en A♭3) ook vaak omhoog. Koper: de ventielcombinaties 1-3 en 1-2-3 klinken te hoog (1-2-3 tot zo'n 28 cent, volgens het open boek Brass Techniques and Pedagogy), daarom heeft de trompet een beweegbare schuif op het 3e ventiel voor D4 en C♯4; noten op de 5e boventoon, zoals de open E5 van de trompet, klinken zo'n 14 cent te laag, en de 7e boventoon, ongeveer 31 cent te laag, wordt vermeden. Op de blokfluit gaat de noot omhoog als je harder blaast en omlaag als je zachter blaast, dus de kaart laat veel zien van jouw manier van blazen.
Temperatuur, inspelen en speelwijze
De lucht in het instrument verandert de intonatie: elke graad warmer brengt de noot bij blaasinstrumenten zo'n 3 cent omhoog, en bij koper is 1,2 tot 2,6 cent per graad gemeten. Daarom klinkt een koude sax laag en loopt hij in de eerste minuten op. Speel zo'n drie minuten lange tonen voordat je meet, zoals klarinettiste Paula Corley aanraadt, en meet altijd op dezelfde plek. Ook de dynamiek telt: de dwarsfluit gaat omhoog als je hard speelt en omlaag in het piano, en de klarinet doet in het lage register vaak het omgekeerde.
De kaart hoort bij de combinatie van instrument en muzikant: dezelfde fluit geeft bij iemand anders een andere kaart, en dezelfde sax verandert met een ander mondstuk, riet of rietbinder. Daarom laat hij de noten zien die jij in de gaten moet houden. Meet opnieuw als je van materiaal wisselt en vergelijk. Blijft een noot meer dan 30 cent af terwijl het gemiddelde klopt, dan kan er een kussentje lekken of een klep te hoog afgesteld staan: laat de kaart aan je instrumentmaker zien.
Tips
- Meet met hetzelfde riet en hetzelfde mondstuk waarmee je speelt; een nieuw of zacht riet verandert de hele kaart.
- Speel zonder vibrato en kijk niet naar het scherm terwijl je de noot aanhoudt; corrigeren met je lippen verbergt precies de tendens die je zoekt.
- Speel de toonladder twee of drie keer door: het gemiddelde van meerdere metingen per noot is een stuk betrouwbaarder.
- Oefen daarna de rode en blauwe noten op gehoor met de drone-toon of met het chromatische stemapparaat.
Veelgestelde vragen
Mijn saxofoon klinkt vals. Wat kan ik doen?
Speel je sax eerst warm en stem een referentienoot met het mondstuk. Maak daarna de kaart: zijn bijna alle noten te hoog of te laag, dan zit het in de stand van het mondstuk; wijken er maar een paar af, dan zijn het tendensen van je instrument en je embouchure, die je al spelend corrigeert. Noten die heel ver af zitten, meer dan 30 cent, kunnen op een lek wijzen: breng je sax naar de instrumentmaker.
Op welke noot stem ik mijn saxofoon?
In harmonie en fanfare stem je op de klinkende Bes: de geschreven G op alt- en baritonsax en de geschreven C op sopraan- en tenorsax. In een orkest is de referentie de klinkende A (geschreven F♯ op de alt, geschreven B op de tenor). Staat die noot goed, dan laat de kaart zien hoe de andere noten uitvallen.
Waarom zie ik andere noten dan op een gewoon stemapparaat?
Omdat de kaart de geschreven noot van het gekozen instrument toont. Op de altsax klinkt de geschreven C als Es; een gewoon chromatisch stemapparaat laat Es (E♭) zien. De regel onder de grote noot toont ook de klinkende toon en de frequentie.
Moet ik de hele chromatische toonladder spelen?
Nee. Kies een majeur- of mineurtoonladder om alleen die noten te meten, of maak het bereik kleiner bij Instellingen. De algemene samenvatting verschijnt vanaf vier gemeten noten.
Hoeveel afwijking is normaal?
Tot 5 cent is groen en merkt bijna niemand. Van 5 tot 15 cent is gewoon bij elk blaasinstrument en corrigeer je met je embouchure. Boven 20 of 30 cent vraagt de noot om een alternatieve greep, een stemschuif of een onderhoudsbeurt.
Wordt het geluid ergens naartoe gestuurd?
Nee. De toonhoogteherkenning draait in de browser, op je apparaat; er wordt niets opgenomen of verstuurd. De kaart wordt alleen in je browser bewaard, en als je wilt, kun je een link met de samenvatting delen.